به گزارش نسیم اقتصاد به نقل از مهر، آلودگی هوا در کلان‌شهرهای ایران همچنان یکی از مهم‌ترین چالش‌های زیست‌محیطی کشور است؛ بحرانی که بخش قابل توجهی از آن به فرسودگی ناوگان حمل‌ونقل، مصرف بالای سوخت و انتشار آلاینده‌ها از وسایل نقلیه قدیمی بازمی‌گردد. تازه‌ترین آمارهای اعلام‌شده از سوی مسئولان نشان می‌دهد اگرچه در سه سال اخیر روند اسقاط خودروهای فرسوده شتاب گرفته، اما میلیون‌ها وسیله نقلیه همچنان در انتظار خروج از چرخه تردد هستند.

بر اساس اظهارات مسئولان محیط زیست، حدود 80 درصد آلودگی هوای پایتخت از منابع متحرک و 20 درصد از منابع ثابت ناشی می‌شود. نکته قابل توجه اینکه نزدیک به 50 درصد آلودگی هوای تهران به فرسودگی ناوگان حمل‌ونقل ارتباط دارد؛ ناوگانی که خودروهای سواری، تاکسی‌ها، اتوبوس‌ها، کامیون‌ها و موتورسیکلت‌ها را شامل می‌شود.

بر اساس همین آمار، موتورسیکلت‌ها حدود 21 درصد از آلودگی هوای تهران را تولید می‌کنند که تقریبا تمام این سهم به موتورسیکلت‌های فرسوده مربوط است. همچنین ناوگان دیزلی با وجود سهم حدود پنج‌درصدی در آلودگی پایتخت، از فرسودگی بسیار بالایی برخوردار است. در بخش خودروهای سواری و تاکسی‌ها نیز از سهم 56 درصدی در آلودگی، حدود 21 واحد درصد به فرسودگی مربوط می‌شود.

14 میلیون وسیله فرسوده و 20 میلیارد لیتر مصرف بنزین

ابعاد بحران فرسودگی تنها به آلودگی هوا محدود نیست. بررسی‌ها نشان می‌دهد حدود 14 میلیون خودروی سواری و موتورسیکلت فرسوده سالانه 20.3 میلیارد لیتر بنزین مصرف می‌کنند. برآوردها حاکی از آن است که نوسازی پنج میلیون دستگاه از این ناوگان می‌تواند 3.3 میلیارد لیتر از مصرف سوخت را کاهش دهد.

همچنین رئیس مرکز ملی هوا و تغییر اقلیم سازمان حفاظت محیط زیست اعلام کرده است خودروهای فرسوده حدود 9 برابر خودروهای نو آلایندگی تولید می‌کنند و تقریبا دو برابر آنها سوخت مصرف می‌کنند؛ موضوعی که اهمیت خروج وسایل نقلیه قدیمی را در مدیریت هم‌زمان آلودگی هوا و ناترازی انرژی نشان می‌دهد.

تهران در صدر فرسودگی ناوگان؛ اهواز و مشهد در وضعیت نامطلوب آلودگی

در این بین بررسی وضعیت هفت کلان‌شهر کشور نشان می‌دهد تهران با اختصاص 20 درصد از کل فرسودگی ناوگان کشور، بیشترین سهم را در میان شهرهای بررسی‌شده دارد. پس از پایتخت، اصفهان با 8.4 درصد، مشهد با 7.8 درصد، شیراز با 6.3 درصد، تبریز با 5.8 درصد و اهواز با 3.6 درصد در رتبه‌های بعدی قرار گرفته‌اند.

از نظر میانگین غلظت آلاینده‌های هوا نیز اهواز با شاخص 53.11 و مشهد با 49.31 در وضعیت نامطلوب‌تری قرار دارند؛ آماری که نشان می‌دهد بحران فرسودگی ناوگان و آلودگی هوا در کلان‌شهرها ابعاد متفاوتی دارد و نمی‌توان تمام آلودگی هر شهر را صرفاً به خودروهای فرسوده نسبت داد.

قاسم فدوی، مدیرکل استاندارد استان تهران، در این خصوص به خبرنگار مهر گفت: نمونه‌برداری از بنزین به‌صورت فصلی و طبق دستور ستاد سازمان انجام و نتایج برای بررسی به این نهاد ارسال می‌شود.

او با بیان اینکه تولید و توزیع سوخت به‌صورت ملی انجام می‌شود، تأکید کرد که کیفیت بنزین تنها عامل آلودگی هوای تهران نیست و تردد خودروها و موتورسیکلت‌های فرسوده و میزان مصرف سوخت نیز در این مسئله نقش دارند؛ به‌طوری‌که برقی‌سازی ناوگان حمل‌ونقل و خروج خودروهای فرسوده از چرخه تردد می‌تواند به کاهش آلودگی هوا کمک کند.

اسقاط 700 هزار وسیله نقلیه در سه سال

طبق آمار اعلام‌شده از سوی مسئولان به خبرنگار مهر، از سال 1385 تاکنون حدود 2 میلیون و 670 هزار دستگاه وسیله نقلیه در کشور اسقاط شده که بیش از 680 تا 700 هزار دستگاه آن به حدود سه سال اخیر مربوط است. بر این اساس در سال 1403 حدود 349 هزار دستگاه و در سال 1404 حدود 204 هزار و 499 دستگاه وسیله نقلیه فرسوده از چرخه خارج شده‌اند.

در حال حاضر حدود 1.9 میلیون خودروی سواری، نزدیک به 11 میلیون موتورسیکلت و بیش از 114 هزار دستگاه ناوگان سنگین در سن فرسودگی قرار دارند. این ارقام نشان می‌دهد با وجود افزایش عملکرد اسقاط، حجم ناوگان نیازمند نوسازی همچنان بسیار بالاست.

از سوی دیگر، طی 39 ماه عملکرد برنامه اسقاط، بیش از دو میلیارد لیتر بنزین صرفه‌جویی شده است. همچنین حدود 440 هزار تن مواد اولیه شامل فلزات و مواد بازیافتی از فرآیند اسقاط به چرخه تولید بازگشته است.

شتاب اسقاط پس از اصلاح آیین‌نامه

در سال 1405، اصلاح آیین‌نامه اجرایی ماده 10 قانون ساماندهی صنعت خودرو یکی از مهم‌ترین تحولات این حوزه بود. با بازگشت نسبت اسقاط یک خودرو به ازای هر چهار خودروی تولیدی، روند خروج خودروهای فرسوده شتاب گرفت.

طبق اعلام مدیر ستاد نوسازی ناوگان، در شهریور امسال 28 هزار دستگاه خودرو اسقاط شد؛ رقمی که بالاترین عملکرد ماهانه در 20 ماه گذشته محسوب می‌شود. همچنین تا 22 مهر، حدود 85 هزار دستگاه از ابتدای سال از چرخه خارج شده بود. هدف‌گذاری سالانه اسقاط در سال جاری 250 هزار دستگاه و تکلیف برنامه هفتم توسعه سالانه 500 هزار دستگاه است.

ظرفیت اسقاط وجود دارد؛ مشکل تأمین منابع است

با وجود فعالیت حدود 220 مرکز اسقاط در کشور و ظرفیت بالقوه خروج سالانه 700 هزار دستگاه، تأمین منابع مالی و فراهم کردن امکان خرید خودروی جایگزین همچنان از موانع اصلی محسوب می‌شود.

کارشناسان و مسئولان این حوزه معتقدند اسقاط خودروهای فرسوده زمانی می‌تواند به کاهش محسوس آلودگی هوا منجر شود که با نوسازی واقعی ناوگان، توسعه خودروهای کم‌مصرف و برقی، تأمین تسهیلات مناسب و نظارت بر اجرای قوانین همراه باشداسقاط خودروهای فرسوده زمانی می‌تواند به کاهش محسوس آلودگی هوا منجر شود که با نوسازی واقعی ناوگان، توسعه خودروهای کم‌مصرف و برقی، تأمین تسهیلات مناسب و نظارت بر اجرای قوانین همراه باشد.

از سوی دیگر، باید دید افزایش نرخ اسقاط که می‌تواند به‌عنوان مشوقی برای مالکان خودروهای فرسوده عمل کند، تا چه اندازه در تسریع روند خروج این خودروها از چرخه تردد و فعالیت مؤثر خواهد بود.

باید تاکید شود که آمارها نشان می‌دهد مسئله خودروهای فرسوده دیگر صرفاً یک موضوع صنعتی یا اقتصادی نیست؛ بلکه مستقیماً با سلامت شهروندان، امنیت انرژی و کیفیت هوای شهرهای کشور ارتباط دارد. تا زمانی که خروج وسایل نقلیه آلاینده از چرخه تردد با سرعتی متناسب با حجم ناوگان فرسوده انجام نشود، دستیابی به هوای پاک در کلان‌شهرها همچنان با چالش جدی مواجه خواهد بود.