به گزارشنسیم اقتصاد به نقل از خبرنگار روابط عمومی فدراسیون صادرات انرژی و صنایع وابسته ایران، 

حمیدرضا صالحی، رئیس هیئت‌مدیره فدراسیون صادرات انرژی و صنایع وابسته ایران، در نشست شورای راهبری تجارت خارجی ایران، اظهار کرد: امروز در جمعی ارزشمند از فعالان اقتصادی، صاحب‌نظران و نمایندگان تشکل‌ها حضور داریم و امیدواریم با بهره‌گیری از دیدگاه‌ها و تجربیات حاضران، بتوانیم چارچوب مناسبی برای شورای سیاست‌گذاری این نشست تدوین کنیم.

وی با اشاره به شرایط خاص اقتصادی کشور و محدودیت‌های موجود، افزود: شاید در نگاه نخست این پرسش مطرح شود که در شرایطی که با محدودیت‌های متعدد مواجه هستیم و مسیرهای تجاری با دشواری‌هایی روبه‌رو شده‌اند، صحبت از تجارت خارجی چه ضرورتی دارد؟ پاسخ این است که بخش خصوصی، با وجود همه محدودیت‌ها، باید برای شرایط موجود راهکار ارائه کند، پیشنهادهای خود را به دولت ارائه دهد و زمینه را برای اتخاذ تصمیم‌های مؤثر فراهم سازد.

رئیس هیئت‌مدیره فدراسیون صادرات انرژی و صنایع وابسته ایران ادامه داد: انتظار می‌رود دولت با فراهم‌کردن بسترهای لازم و ایجاد شرایط مناسب، امکان نقش‌آفرینی بیشتر بخش خصوصی را فراهم کند و در مسیر حل مسائل، از ظرفیت و تجربه فعالان اقتصادی بهره بگیرد.

صالحی با تأکید بر اینکه شرایط فعلی را نباید دائمی تلقی کرد، تصریح کرد: ما قرار نیست برای همیشه در این وضعیت باقی بمانیم. گاهی در کشور از تاب‌آوری صحبت می‌شود، اما تاب‌آوری نباید صرفاً به معنای سازگاری دائمی با محدودیت‌ها و تطبیق خود با شرایط موجود باشد. تاب‌آوری واقعی زمانی معنا پیدا می‌کند که در کنار سازگاری با شرایط، پویا باشیم، راهکار ارائه دهیم و برای عبور از وضعیت موجود برنامه‌ریزی کنیم.

وی با اشاره به ضرورت ترسیم چشم‌انداز آینده تجارت خارجی کشور گفت: پرسش اصلی این است که تجارت خارجی ایران در آینده به کدام سمت حرکت خواهد کرد، چه برنامه‌ای برای آن داریم و چه حرفی برای گفتن در بازارهای منطقه‌ای و بین‌المللی خواهیم داشت؟ همچنین باید مشخص کنیم که در حوزه انرژی و سایر بخش‌های اقتصادی، چه ظرفیت‌هایی در اختیار داریم و چگونه می‌توانیم از این ظرفیت‌ها برای توسعه تجارت خارجی استفاده کنیم.

صالحی در ادامه، با اشاره به پنل‌های تخصصی پیش‌بینی‌شده برای این نشست، بر ضرورت بررسی دقیق ساختار و محتوای آن‌ها تأکید کرد و گفت: باید مشخص شود که محورهای تعریف‌شده برای پنل‌ها تا چه اندازه پاسخگوی نیازهای موجود هستند و آیا می‌توانند محتوای کافی و راهکارهای مؤثر تولید کنند یا خیر. لازم است از نظرات اعضا، دوستان، استادان و صاحب‌نظرانی که امروز دعوت ما را پذیرفته‌اند، استفاده کنیم و در صورت نیاز، ساختار و چارچوب پنل‌ها را اصلاح و تکمیل کنیم.

وی همچنین از حضور فعالان باسابقه در عرصه فعالیت‌های تشکلی و اقتصادی قدردانی کرد و حضور و مشارکت جمعی آنان را فرصتی ارزشمند برای پیشبرد اهداف نشست دانست.

راهبردهای توسعه تجارت خارجی ایران؛ تجارت هوشمندتر، متنوع‌تر و تاب‌آورتر

کیوان جودی دبیرکل فدراسیون صادرات انرژی و صنایع وابسته ایران، در ادامه این نشست گفت: در شرایط کنونی، تکیه بر تجربه‌های گذشته به‌تنهایی کافی نیست؛ بلکه ضروری است با توجه به تحولات و شرایط پیش‌آمده، راهکارهای مؤثر و عملیاتی برای برون‌رفت از چالش‌ها و مشکلات تجارت خارجی کشور تدوین شود. در همین راستا، نشست شورای راهبردی و سیاست‌گذاری تجارت خارجی ایران که قرار است در دوم آبان‌ماه برگزار شود، با هدف تعیین چارچوب‌های اصلی و جهت‌گیری پنل‌های تخصصی طراحی شده است. در ادامه، آقای مهندس قلی‌خان توضیحات تکمیلی را درباره ساختار و نحوه برگزاری این پنل‌ها ارائه خواهند کرد.

وی تصریح کرد: اگر بخواهیم درباره آینده تجارت خارجی ایران واقع‌بینانه صحبت کنیم، باید بپذیریم که با یک مسیر قطعی مواجه نیستیم، بلکه مجموعه‌ای از سناریوهای متفاوت پیش روی اقتصاد کشور قرار دارد که هر یک می‌تواند فرصت‌ها و تهدیدهای خاص خود را به همراه داشته باشد. در یک سناریو، ممکن است تنش‌های منطقه‌ای و محدودیت‌های تجاری تشدید شوند و هزینه مبادلات، حمل‌ونقل و تأمین مواد اولیه افزایش یابد. در سناریویی دیگر، شرایط فعلی با تداوم نوسانات و عدم قطعیت ادامه پیدا کند و بنگاه‌های اقتصادی همچنان ناچار باشند تصمیم‌های خود را با افق زمانی کوتاه‌مدت اتخاذ کنند. در مقابل، کاهش تنش‌ها و بهبود روابط اقتصادی می‌تواند زمینه گسترش بازارها و افزایش سرمایه‌گذاری را فراهم سازد. همچنین، بخشی از آینده تجارت خارجی به تصمیم‌ها و سیاست‌های داخلی وابسته است؛ از جمله اصلاح ساختارها، ایجاد ثبات در مقررات، ارتقای بهره‌وری و فراهم‌سازی زمینه مشارکت مؤثرتر بخش خصوصی در اقتصاد.

جودی افزود: نکته اساسی این است که نباید تمام برنامه‌های خود را بر تحقق یک سناریوی خاص بنا کنیم. راهبرد صحیح آن است که ضمن آمادگی برای شرایط دشوار، از فرصت‌های احتمالی نیز غافل نشویم و هم‌زمان اقداماتی را در داخل کشور دنبال کنیم که در همه سناریوها به بهبود عملکرد اقتصادی منجر شوند.

در همین چارچوب، شعار «تجارت هوشمندتر، متنوع‌تر و تاب‌آورتر» باید به یک دستور کار ملی برای تجارت خارجی کشور تبدیل شود.

تحقق این رویکرد مستلزم توجه هم‌زمان به سه محور اصلی است:

1. هوشمندتر کردن تجارت

تجارت هوشمندتر به معنای فاصله گرفتن از تصمیم‌گیری بر اساس اطلاعات محدود و صرفاً تجربه‌های گذشته و حرکت به سمت تصمیم‌گیری مبتنی بر داده‌های معتبر، تحلیل بازار و شناخت دقیق فرصت‌ها و ریسک‌هاست. در این مسیر، باید مزیت‌های رقابتی کشور ارزیابی و منابع محدود اقتصادی به سمت فرصت‌های واقعی و سودآور هدایت شوند.

2. متنوع‌تر کردن تجارت

تنوع‌بخشی به تجارت به معنای کاهش وابستگی صادرات کشور به تعداد محدودی از محصولات، مشتریان و بازارهای هدف است. برای تحقق این هدف، لازم است ظرفیت‌های صنایع مختلف کشور به‌درستی شناسایی شوند و با برنامه‌ریزی هدفمند، بازارهای جدیدی برای عرضه کالاها و خدمات ایرانی توسعه یابند. تنوع‌بخشی به محصولات، خدمات، مقاصد صادراتی و شرکای تجاری می‌تواند آسیب‌پذیری اقتصاد را در برابر تغییرات و محدودیت‌های خارجی کاهش دهد.

3. تاب‌آورتر کردن تجارت

تجارت تاب‌آور به معنای توانایی حفظ و تداوم فعالیت‌های اقتصادی در برابر بحران‌ها و اختلالات است؛ به‌گونه‌ای که تغییر یک مسیر تجاری، محدودیت در تأمین یک نهاده یا بروز بحران‌های منطقه‌ای، فعالیت صادراتی یک بنگاه یا صنعت را به‌طور کامل متوقف نکند. دستیابی به این هدف مستلزم افزایش آمادگی بنگاه‌ها، تنوع‌بخشی به مسیرهای تجاری و تأمین منابع و تقویت توان بازگشت به مسیر رشد پس از بروز بحران‌هاست.

در این میان، صنعت انرژی و خدمات فنی و مهندسی از جایگاه ویژه‌ای در توسعه تجارت خارجی ایران برخوردارند. کشور ما از ظرفیت‌های انسانی، صنعتی و فنی ارزشمندی در این حوزه‌ها برخوردار است؛ بااین‌حال، تبدیل این ظرفیت‌ها به درآمد پایدار صادراتی مستلزم رفع موانعی همچون محدودیت‌های تأمین مالی، دشواری صدور ضمانت‌نامه‌ها، مشکلات نقل‌وانتقال پول، محدودیت دسترسی به بازارهای هدف و ناترازی انرژی است.

نمی‌توان از بنگاه‌های اقتصادی انتظار داشت در بازارهای جهانی رقابت کنند، درحالی‌که هم‌زمان با بی‌ثباتی مقررات، افزایش هزینه‌های تولید، محدودیت انرژی و دشواری تأمین مالی مواجه‌اند. ازاین‌رو، توسعه صادرات نیازمند هماهنگی میان سیاست‌های تجاری، ارزی، صنعتی و انرژی و ایجاد شرایطی مناسب برای فعالیت رقابتی بخش خصوصی است.

بر همین اساس، پیشنهاد می‌شود شورای راهبری این نشست، شعار محوری «تجارت هوشمندتر، متنوع‌تر و تاب‌آورتر» را در قالب یک برنامه اجرایی مشخص دنبال کند. در این برنامه، باید بازارهای اولویت‌دار تعیین شوند، موانع اصلی پیش روی هر صنعت شناسایی و دسته‌بندی گردند، برای هر مسئله راهکارهای عملیاتی ارائه شود و مسئولیت پیگیری، دستگاه‌های مرتبط و زمان‌بندی اجرای پیشنهادها به‌صورت شفاف مشخص شوند.

همچنین، تشکیل کارگروه‌های تخصصی با مشارکت اتاق‌های بازرگانی، فدراسیون‌ها و تشکل‌های تخصصی می‌تواند زمینه شناسایی فرصت‌های صادراتی، بررسی موانع موجود و تدوین راهکارهای افزایش تاب‌آوری بنگاه‌ها را فراهم کند. هدف از این اقدام باید تبدیل دیدگاه‌ها و تجربیات بخش خصوصی به پیشنهادهای مشخص، اجرایی و قابل طرح در مراجع تصمیم‌گیری باشد.

ما نمی‌توانیم تمام تحولات محیط بین‌المللی را کنترل کنیم، اما می‌توانیم کیفیت تصمیم‌گیری، تنوع بازارهای هدف، آمادگی بنگاه‌ها و توان رقابتی اقتصاد کشور را ارتقا دهیم. موفقیت تجارت خارجی ایران در سال‌های پیش‌رو، بیش از هر چیز به این بستگی دارد که تا چه اندازه بتوانیم از اقتصاد واکنشی و تصمیم‌گیری‌های کوتاه‌مدت فاصله بگیریم و به سمت اقتصادی برنامه‌محور، مبتنی بر اطلاعات، متنوع در بازارها و مقاوم در برابر شوک‌ها حرکت کنیم.

در نهایت، نشست شورای راهبردی و سیاست‌گذاری تجارت خارجی ایران باید فرصتی برای هم‌اندیشی، اولویت‌بندی مسائل و دستیابی به راهکارهای عملیاتی باشد؛ راهکارهایی که با مشارکت مؤثر بخش خصوصی و هماهنگی میان نهادهای تصمیم‌گیر، زمینه تقویت ظرفیت‌های صادراتی کشور را فراهم کنند. تنها در این صورت است که شعار «تجارت هوشمندتر، متنوع‌تر و تاب‌آورتر» از یک عنوان محوری فراتر می‌رود و به راهبردی مؤثر و قابل اجرا برای آینده اقتصاد ایران تبدیل می‌شود.

در ادامه این نشست؛ پوریا قلیخان، دبیر نشست و معاون توسعه همکاری‌های راهبردی و توسعه اکوسیستم انجمن فناوری دیجیتال و هوشمندسازی ایران، چارچوب مفهومی و اجرایی رویداد را در قالب ارائه‌ای ده‌اسلایدی تشریح کرد. این ارائه، منطق اصلی طراحی رویداد، سناریوهای مورد بررسی، شش محور تخصصی، لایه‌های پشتیبان و مدل تبدیل تحلیل به اقدام را مشخص می‌کرد.

دبیر این نشست، بر این نکته تأکید کرد که تاب‌آوری تجارت خارجی نباید به مجموعه‌ای از توصیه‌های عمومی درباره افزایش صادرات یا گسترش بازارها تقلیل یابد. مسئله اصلی، ایجاد توانایی برای ادامه فعالیت تجاری در شرایط تغییر است.

این توانایی مستلزم شناخت آسیب‌پذیری‌ها، بررسی گزینه‌های جایگزین در حوزه مسیر، بازار، تأمین، منابع مالی، انرژی، فناوری و حکمرانی، تشخیص فاصله میان ظرفیت بالقوه و قابلیت عملیاتی و روشن‌کردن نقش دستگاه‌ها و بازیگران اقتصادی است.

رضا پدیدار، نائب رئیس کمیسیون صنعت نفت ایران، در جمع‌بندی مباحث بر اهمیت اخلاق حرفه‌ای، تصمیم‌گیری به‌موقع و قضاوت صحیح تأکید کرد. همچنین ضرورت توجه به اعتبار و کیفیت محتوای پنل‌ها، از مرحله تحلیل بحران تا جمع‌بندی و طرح مطالبات از دستگاه‌های مسئول، مورد توجه قرار گرفت.

اهمیت این جمع‌بندی در آن است که کیفیت تحلیل و کیفیت اجرا باید هم‌زمان مورد ارزیابی قرار گیرند. یک پنل ممکن است مسئله‌ای مهم را به‌درستی شناسایی کند، اما اگر نتیجه آن به پیشنهاد مشخص، مسئول پیگیری و سازوکار اقدام تبدیل نشود، اثر عملی آن محدود خواهد ماند.

همچنین لازم است در ارائه نتایج، میان داده‌های مستند، دیدگاه‌های کارشناسی، پیشنهادهای سیاستی و تصمیم‌های مورد توافق تفکیک برقرار باشد. این تفکیک به افزایش اعتبار گزارش نهایی و امکان استفاده از آن در تعامل با نهادهای اجرایی و تشکل‌های اقتصادی کمک می‌کند.

با توجه به تفاوت میان آمار مطرح‌شده درباره تعداد حاضران و فهرست اسامی در دسترس، تعداد کل مشارکت‌کنندگان و تعداد پیشنهادهای اعلامی در این گزارش درج نشده است. این حذف صرفاً ناظر بر آمار تأییدنشده است و به معنای حذف محتوای تحلیلی جمع‌بندی ایشان نیست.

نشست اتاق فکر و شورای سیاست‌گذاری «نشست راهبردی تجارت خارجی ایران 1405» زمینه‌ای برای بررسی چندبعدی تاب‌آوری تجارت خارجی و پیوند دادن ظرفیت‌های تخصصی تشکل‌ها و نهادهای حاضر با چارچوب سناریومحور رویداد فراهم کرد.

سخنان آغازین مهندس صالحی بر اهمیت موضوع تاب‌آوری تجاری و کیفیت رویداد تأکید داشت. ارائه پوریا قلیخان نیز منطق مشترکی برای سازمان‌دهی مباحث در قالب «اتاق سناریو» و شش پنل تخصصی ارائه کرد. در کنار این چارچوب، مباحث مرتبط با ریسک‌های سیاسی و ژئوپلیتیکی، لجستیک و کریدورها، بازارهای جایگزین، همکاری‌های اوراسیا، حکمرانی، فناوری، تأمین مالی، ظرفیت‌های بخشی و پایداری نشان داد که تاب‌آوری تجارت خارجی مستلزم نگاه یکپارچه به کل زنجیره تجارت است.

دستاورد مورد انتظار این فرایند، تدوین «چارچوب تاب‌آوری تجارت خارجی ایران 1405» است؛ چارچوبی که بتواند میان شناخت ریسک‌ها، شناسایی گزینه‌ها، ارزیابی امکان اجرا و تعیین اقدامات اولویت‌دار ارتباط برقرار کند.

در نهایت، تجارت تاب‌آور تجارتی نیست که از تغییرات مصون باشد؛ تجارتی است که برای تغییرات، گزینه دارد. موفقیت نشست نیز زمانی محقق می‌شود که این گزینه‌ها از سطح ایده و گفت‌وگو فراتر رفته، به راهکارهای قابل ارزیابی و اقدامات قابل پیگیری تبدیل شوند.