به گزارش نسیم اقتصاد به نقل از ایبنا، یک برگه چندسانتی‌متری که چند ثانیه بعد از انجام تراکنش از دستگاه کارتخوان خارج می‌شود، یکی از پرتکرارترین خروجی‌های شبکه پرداخت است؛ برگه‌ای که عمر مصرفی آن در بسیاری از موارد به چند دقیقه نمی‌رسد، اما تولید آن برای شبکه پرداخت هزینه کاغذ، انرژی، چاپ و نگهداری تجهیزات ایجاد می‌کند.

ابعاد این موضوع زمانی روشن‌تر می‌شود که تعداد تراکنش‌ها را در مقیاس شبکه ببینیم. مدیرعامل وقت شاپرک در سال 1401 اعلام کرده بود سالانه حدود 40 میلیارد تراکنش در شبکه پرداخت انجام می‌شود و هزینه مصرف کاغذ رسید‌های پرداخت حدود 600 تا 700 میلیارد تومان در سال برآورد می‌شود.

در همان مقطع، حدود 90 درصد ابزار‌های پذیرش را کارتخوان‌های فروشگاهی تشکیل می‌دادند. این عدد البته مربوط به سال 1401 است و نمی‌توان آن را هزینه امروز شبکه پرداخت دانست؛ اما رشد تعداد تراکنش‌ها در سال‌های بعد، اهمیت اقتصادی مسئله را بیشتر کرده است.

48.5 میلیارد تراکنش کارتخوان

بر اساس آماری که در محتوای ارائه‌شده درباره مصرف کاغذ شبکه پرداخت مطرح شده، در سال 1404 حدود 91 درصد تراکنش‌های شبکه پرداخت از طریق کارتخوان‌ها انجام شده و تعداد تراکنش‌های کارتخوان به حدود 48.5 میلیارد تراکنش رسیده است.

اگر برای هر تراکنش تنها یک رسید چاپ شود، همین عدد به معنای مصرف ده‌ها میلیارد برگه در سال است. در برآورد ارائه‌شده در این محتوا، با در نظر گرفتن امکان چاپ یک یا دو رسید برای هر تراکنش، تعداد رسید‌های سالانه بیش از 72.6 میلیارد برگه محاسبه شده است.

در همین محاسبه، با فرض طول متوسط چهار سانتی‌متر برای هر رسید، مجموع طول کاغذ مصرفی حدود 3 میلیون کیلومتر برآورد شده و وزن پسماند ناشی از آن نیز حدود 8700 تن اعلام شده است.

این ارقام، برآورد هستند و به فرض‌هایی مانند تعداد واقعی رسید‌های چاپ‌شده و طول هر رسید وابسته‌اند؛ اما حتی بدون اتکا به رقم نهایی، مقیاس مسئله روشن است: شبکه‌ای با ده‌ها میلیارد تراکنش، برای حذف هر رسید چاپی می‌تواند صرفه‌جویی قابل توجهی در مقیاس کل ایجاد کند.

هزینه رسید فقط قیمت رول کاغذ نیست

هزینه اقتصادی رسید کاغذی به خرید رول محدود نمی‌شود. تأمین و توزیع رول، چاپ، استهلاک و پشتیبانی تجهیزات چاپ و مدیریت موجودی کاغذ نیز بخشی از هزینه‌ای است که در زنجیره پرداخت ایجاد می‌شود.

از سوی دیگر، رسید‌های حرارتی صرفاً یک محصول کاغذی معمولی نیستند. مواد شیمیایی مورد استفاده در لایه حساس به حرارت این کاغذ‌ها نیز مورد توجه نهاد‌های نظارتی و پژوهشگران قرار گرفته است. اتحادیه اروپا از ژانویه 2020 عرضه کاغذ حرارتی حاوی BPA با غلظت 0.02 درصد وزنی یا بیشتر را ممنوع کرده است.

مطالعات آزمایشگاهی نیز نشان داده‌اند که پس از محدود شدن BPA، موادی مانند BPS در بخشی از کاغذ‌های حرارتی جایگزین آن شده‌اند و بنابراین مسئله فقط حذف یک ماده شیمیایی مشخص نیست، بلکه انتخاب و ارزیابی مواد جایگزین نیز اهمیت دارد. در یک مطالعه روی 571 رسید در آمریکا، BPS در 85 درصد نمونه‌ها شناسایی شد.

تجربه جهان؛ حذف چاپ، نه حذف حق دریافت رسید

در برخی کشورها، سیاست کاهش رسید کاغذی از مرحله توصیه فراتر رفته است. فرانسه از اول اوت 2023 چاپ خودکار رسید‌های فروشگاهی و رسید کارت بانکی را متوقف کرد و اصل را بر ارائه رسید در صورت درخواست مشتری گذاشت. دولت فرانسه اعلام کرده بود که سالانه حدود 30 میلیارد رسید شامل رسید فروش، کارت بانکی و بن خرید در این کشور چاپ می‌شود و فقط 12 میلیارد رسید فروش، حدود 150 هزار تن کاغذ مصرف می‌کند.

در این مدل، حذف کاغذ به معنای حذف رسید نیست؛ مشتری همچنان حق دریافت رسید دارد و امکان ارائه نسخه دیجیتال نیز وجود دارد.

این تجربه یک نکته مهم برای شبکه پرداخت ایران دارد: گذار از رسید کاغذی، پیش از آنکه مسئله یک اپلیکیشن باشد، مسئله استاندارد، دسترسی، امنیت اطلاعات و حفظ حق مشتری برای دریافت سابقه تراکنش است.

ایران هم از این مسیر بی‌تجربه نیست

در ایران نیز ایده رسید الکترونیکی سابقه دارد. شرکت تجارت الکترونیک پارسیان در سال 1398 امکان دریافت رسید الکترونیکی تراکنش‌های کارتخوان را از طریق اپلیکیشن «تاپ» برای پذیرندگان خود عملیاتی کرده بود. در آن زمان، هدف اعلام‌شده کاهش مصرف رول کاغذ کارتخوان و ارائه رسید دیجیتال به جای نسخه چاپی بود؛ بنابراین اقدام‌های جدید در این حوزه را باید در ادامه یک روند چندساله دید؛ روندی که مسئله اصلی آن اکنون نه اثبات امکان فنی رسید دیجیتال، بلکه گسترش آن در شبکه، ایجاد استاندارد مشترک و تغییر عادت کاربران و پذیرندگان است.

«رسیدا»؛ یک گام تازه در همین مسیر

در همین چارچوب، شرکت پرداخت الکترونیک سپهر با توسعه اپلیکیشن «رسیدا» امکان دریافت و نگهداری دیجیتال اطلاعات تراکنش را دنبال کرده است. این راهکار در مرحله نخست، تراکنش‌های انجام‌شده از طریق کارتخوان‌ها و درگاه‌های پرداخت اینترنتی سپهر را پوشش می‌دهد.

اهمیت این اقدام را می‌توان بیشتر از منظر روند صنعت بررسی کرد تا خود محصول؛ زیرا پرسش اصلی این است که آیا راهکار‌های رسید دیجیتال می‌توانند از یک خدمت اختصاصی هر شرکت فراتر رفته و به یک تجربه عمومی و استاندارد در شبکه پرداخت تبدیل شوند یا خیر.

احمد پیشگاه‌زاده، مدیرعامل پرداخت الکترونیک سپهر، نیز با اشاره به همین موضوع، رسید دیجیتال را صرفاً یک نرم‌افزار جدید نمیداند بلکه آن را پاسخی به یک چالش عملیاتی و زیست‌محیطی قدیمی در شبکه پرداخت عنوان می‌کند.

او با اشاره به حجم بالای تراکنش‌ها و مصرف کاغذ، تأکید دارد که حذف یا کاهش وابستگی به رسید کاغذی در مقیاس صنعت، نیازمند همکاری میان شرکت‌های پرداخت و نقش‌آفرینی شاپرک است و نمی‌تواند به یک شرکت محدود بماند.

از نگاه او، هدف نهایی این مسیر، حرکت به سمت حذف کاغذ از زنجیره پرداخت است؛ هدفی که تحقق آن به میزان پذیرش کاربران، همکاری بازیگران صنعت و شکل‌گیری استاندارد‌های مشترک وابسته خواهد بود.

مسئله بعدی؛ استاندارد واحد برای رسید دیجیتال

اگر چاپ رسید قرار است کاهش پیدا کند، یک سؤال مهم باقی می‌ماند: جایگزین کاغذ دقیقاً چه خواهد بود؟

یک اپلیکیشن به تنهایی نمی‌تواند پاسخ نهایی این مسئله باشد. کاربر باید بتواند اطلاعات تراکنش خود را بدون وابستگی به شرکت ارائه‌دهنده کارتخوان، به شکل امن و قابل دسترس دریافت کند. پذیرنده نیز باید از یک فرایند ساده استفاده کند و شبکه پرداخت به استانداردی نیاز دارد که از شکل‌گیری چندین راهکار جدا از هم و تجربه‌های پراکنده برای مشتری جلوگیری کند.

از این منظر، آینده رسید دیجیتال بیش از آنکه به تعداد اپلیکیشن‌های موجود وابسته باشد، به استانداردسازی، امنیت داده، قابلیت استناد و همکاری میان بازیگران شبکه پرداخت بستگی دارد.

رسید کاغذی شاید کوچک‌ترین جزء یک تراکنش باشد، اما در مقیاس ده‌ها میلیارد تراکنش، حذف آن می‌تواند یک تغییر بزرگ در هزینه و مصرف منابع ایجاد کند. مسیر رسید دیجیتال در ایران نیز از همین نقطه آغاز شده است؛ از یک برگه کوچک که قرار است به جای چاپ شدن، به یک داده ماندگار در زنجیره پرداخت تبدیل شود.