3 stars - based on 1 reviews

آب در سرزمین ایران، هیچ‌گاه صرفاً یک ماده طبیعی برای رفع تشنگی و تأمین نیازهای روزمره نبوده است. محدودیت منابع، تنوع اقلیمی و ضرورت سازگاری انسان با محیط، باعث شده است آب در طول تاریخ ایران به یکی از عناصر بنیادین شکل‌دهنده زندگی، تمدن، سکونت، فرهنگ و معماری بدل شود. از قنات‌هایی که آب را با بهره‌گیری از نیروی گرانش از دل زمین به سکونت‌گاه‌ها می‌رساندند تا آب‌انبارهایی که ذخیره‌سازی و تاب‌آوری در برابر کم‌آبی را ممکن می‌کردند، از باغ ایرانی که حرکت آب را به بخشی از سازمان فضایی و زیبایی‌شناسی تبدیل کرده بود تا خانه‌های سنتی که آب را در کنار سایه، پوشش گیاهی و فرم معماری برای ایجاد آسایش به کار می‌گرفتند، همه نشان‌دهنده پیوندی عمیق میان آب و شیوه زیست ایرانی هستند.

به گزارش نسیم اقتصاد به نقل از پایگاه اطلاع‌رسانی وزارت نیرو(پاون)امروز در شرایطی که مدیریت منابع آب به یکی از مهم‌ترین چالش‌های توسعه تبدیل شده است، بازخوانی این پیوند تاریخی می‌تواند راهی برای بازاندیشی در معماری و شهرسازی معاصر باشد. البته بازگشت به گذشته به معنای تکرار فرم‌های تاریخی یا بازسازی ظاهری قنات، حوض و باغ ایرانی نیست؛ بلکه مسئله، شناخت منطق حاکم بر آن‌ها و به‌کارگیری آن در پاسخ به نیازهای پیچیده امروز است.
 
آب؛ عنصر شکل‌دهنده سکونت و فضا
 
در معماری و شهرسازی سنتی ایران، آب اغلب پیش از آن‌که یک خدمت تأسیساتی باشد، یکی از عوامل شکل‌دهنده فضا به شمار می‌رفت. محل استقرار شهرها، روستاها، باغ‌ها و حتی خانه‌ها، ارتباط مستقیمی با دسترسی به آب داشت. مسیر انتقال و توزیع آب، بر شکل‌گیری فضا اثر می‌گذاشت و بهره‌برداری از آن نیز با نظام‌های اجتماعی، اقتصادی و مدیریتی پیوند خورده بود.
 
قنات نمونه‌ای روشن از این نگاه است؛ قنات را نمی‌توان تنها یک فناوری کهن برای انتقال آب دانست؛ بلکه باید آن را نظامی فنی، اجتماعی، اقتصادی و فضایی تلقی کرد که اجزای مختلف آن، از مادرچاه و تونل گرفته تا مظهر، آب‌انبار و شبکه توزیع، در ارتباطی منسجم با یکدیگر عمل می‌کردند. انتقال تدریجی آب با استفاده از نیروی گرانش و کاهش تبخیر در مسیرهای زیرزمینی، پاسخی هوشمندانه به شرایط اقلیمی مناطق خشک بود.
 
آب‌انبار نیز تنها یک مخزن ذخیره آب نبود. طراحی این سازه‌ها با استفاده از فضاهای زیرزمینی، گنبد و بادگیر، به کنترل دما و حفظ کیفیت آب کمک می‌کرد. مهم‌تر از آن، آب‌انبار نشان می‌دهد که در معماری گذشته، مسئله آب تنها تأمین لحظه‌ای نبود؛ بلکه ذخیره‌سازی، امنیت دسترسی و تاب‌آوری در برابر دوره‌های کم‌آبی نیز بخشی از طراحی محسوب می‌شد.
 
باغ ایرانی نیز نمونه دیگری از پیوند آب و معماری است. در این الگو، آب هم‌زمان نقش آبیاری، سازمان‌دهی فضایی و ایجاد زیبایی و آرامش را بر عهده داشت. جوی‌ها، حوض‌ها و محورهای آبی، تنها عناصر تزئینی نبودند، بلکه بخشی از یک نظام دقیق تأمین و توزیع آب محسوب می‌شدند. به بیان دیگر، زیبایی باغ ایرانی از زیرساخت تأمین آب آن جدا نبود.
 
چرا آب در معماری گذشته جایگاهی پررنگ‌تر داشت؟
 
یکی از دلایل اصلی، دشواری دسترسی به آب بود. آب با بازکردن یک شیر در دسترس قرار نمی‌گرفت و انتقال، ذخیره و نگهداری آن نیازمند زمان، کار و مشارکت بود. همین دشواری، ارزش واقعی آب را در زندگی روزمره آشکار می‌کرد و محدودیت منابع، طراحی را واقع‌گرا و سازگار با محیط می‌ساخت.
 
در چنین شرایطی، مصرف بی‌دلیل کاهش می‌یافت، الگوی استقرار با منابع آب هماهنگ می‌شد و نگهداری از زیرساخت‌ها به نوعی مسئولیت عمومی تبدیل می‌شد.
 
در معماری سنتی، آب هم‌چنین در مرکز سازمان فضایی قرار داشت. مسیر آب می‌توانست بر شکل‌گیری باغ، محله، خانه و حتی سکونتگاه اثر بگذارد. اما در بسیاری از پروژه‌های معاصر، ترتیب تصمیم‌گیری تغییر کرده است؛ ابتدا ساختمان، خیابان یا مجموعه طراحی می‌شود و پس از آن، مسئله تأمین و انتقال آب به‌عنوان بخشی از تأسیسات مورد توجه قرار می‌گیرد. در گذشته، آب یکی از عوامل شکل‌دهنده فضا بود، اما امروز در بسیاری از پروژه‌ها به یکی از خدمات پشتیبان فضا تقلیل یافته است.
تفاوت دیگر، نزدیکی میان طراحی و بهره‌برداری بود. در گذشته، اگر یک حوض، آب‌انبار یا مسیر انتقال آب به‌درستی طراحی نمی‌شد، پیامد آن مستقیماً در زندگی روزمره دیده می‌شد. اما امروز فرآیند طراحی، ساخت، فروش و بهره‌برداری از یکدیگر فاصله گرفته‌اند و ممکن است عملکرد واقعی یک ساختمان از نظر مصرف آب و هزینه‌های نگهداری، در مرحله طراحی مورد توجه کافی قرار نگیرد.
 
معماری معاصر و چالش گسست از چرخه آب
 
یکی از آسیب‌های مهم معماری و شهرسازی امروز، تبدیل آب از یک عنصر حیاتی و کارکردی به یک عنصر صرفاً نمایشی است. استفاده از آب‌نماها، فواره‌ها و استخرهای تزئینی، زمانی که بدون توجه به منبع تأمین آب، میزان تبخیر، هدررفت، هزینه نگهداری و امکان بازچرخانی انجام شود، می‌تواند به نمادی از مصرف ناپایدار تبدیل شود.
 
مسئله، حذف آب از معماری نیست؛ بلکه استفاده مسئولانه از آن است. هر طرحی که از آب استفاده می‌کند، باید به پرسش‌های مشخصی پاسخ دهد: منبع آب چیست؟ آیا از آب شرب استفاده می‌شود؟ میزان تبخیر و هدررفت چقدر است؟ آیا امکان بازچرخانی وجود دارد؟ در فصل‌های گرم چه میزان آب جبرانی مورد نیاز است؟ هزینه نگهداری و تصفیه چگونه تأمین خواهد شد؟
 
چالش دیگر، استفاده از آبِ با کیفیت شرب برای مصارفی است که الزاماً به چنین کیفیتی نیاز ندارند. آبیاری، شست‌وشوی محوطه، فلاش‌تانک و برخی مصارف خدماتی، در صورت فراهم بودن زیرساخت‌های مناسب و رعایت الزامات فنی و بهداشتی، می‌توانند از منابع دیگری مانند آب باران، آب خاکستری یا آب حاصل از تقطیر تجهیزات سرمایشی استفاده کنند.
 
با این حال، بازچرخانی آب نیز نباید به یک شعار تبلیغاتی تبدیل شود. هر سامانه بازچرخانی نیازمند طراحی مهندسی، نگهداری، پایش کیفیت و جلوگیری از اتصال متقابل شبکه‌هاست. بدون این الزامات، راه‌حلی که با هدف مدیریت بهتر آب طراحی شده، می‌تواند خود به منبعی از مشکلات تبدیل شود.
 
از هزینه ساخت تا هزینه چرخه عمر
 
یکی دیگر از ضعف‌های رایج در پروژه‌های ساختمانی، تمرکز بر هزینه اولیه ساخت و بی‌توجهی به هزینه‌های دوره بهره‌برداری است. ممکن است یک تأسیسات آبی در زمان ساخت کم‌هزینه باشد، اما در طول سال‌ها هزینه قابل توجهی برای تأمین آب جبرانی، برق پمپ‌ها، مواد شیمیایی، تعمیرات، تعویض تجهیزات و نیروی انسانی ایجاد کند.
 
بنابراین، ارزیابی یک طرح آب‌محور نباید در زمان افتتاح آن پایان یابد. هزینه چرخه عمر باید از مرحله طراحی مورد توجه قرار گیرد. پروژه‌ای که در زمان ساخت ارزان‌تر است، الزاماً در بلندمدت اقتصادی‌تر و پایدارتر نخواهد بود.
 
شهر آینده؛ از دفع آب تا همکاری با چرخه طبیعی
 
یکی از مهم‌ترین تغییرات مورد نیاز در شهرسازی معاصر، تغییر نگاه به آب‌های سطحی و بارندگی است. در بسیاری از شهرها، باران پس از برخورد با سطوح آسفالتی و نفوذناپذیر، هرچه سریع‌تر به شبکه‌های دفع هدایت می‌شود. نتیجه این رویکرد می‌تواند افزایش رواناب، کاهش نفوذ آب به زمین و کاهش تغذیه سفره‌های زیرزمینی باشد.
 
شهر آینده باید رویکرد دیگری داشته باشد؛ شهری که آب را در محل نگه می‌دارد، حرکت آن را کُند و بخشی از آن را پاک‌سازی می‌کند و تا حد امکان به چرخه طبیعی بازمی‌گرداند.
 
در این چارچوب، زیرساخت‌های سبز و آبی اهمیت پیدا می‌کنند. کاهش سطوح سخت و نفوذناپذیر، استفاده از روسازی‌های نفوذپذیر، باغ‌های باران، فضاهای ذخیره‌سازی، بام‌های سبز و طراحی فضاهای شهری با قابلیت نگهداشت و هدایت کنترل‌شده آب، می‌توانند بخشی از راه‌حل باشند.
هدف، صرفاً مدیریت آب نیست؛ بلکه ایجاد شهرهایی است که هم‌زمان در برابر خشکی، بارندگی‌های شدید و تغییرات اقلیمی تاب‌آورتر باشند.
 
پنج اصل برای معماری آب‌محور
 
بازتعریف رابطه آب و معماری می‌تواند بر چند اصل اساسی استوار باشد:
 
نخست؛ طراحی متناسب با ظرفیت سرزمین؛ هر پروژه باید اقلیم، بارش، منابع آب، وضعیت آبخوان و ظرفیت اکولوژیک منطقه را در نظر بگیرد.
 
دوم؛ ابتدا کاهش تقاضا، سپس تأمین و بازچرخانی. پیش از آن‌که به سراغ منابع جدید برویم، باید نیاز و مصرف را کاهش دهیم.
 
سوم؛ حفظ آب شرب برای مصارف ضروری. آب با کیفیت شرب نباید بدون ضرورت برای همه مصارف مورد استفاده قرار گیرد.
 
چهارم؛ دیده و فهمیده شدن چرخه آب. معماری می‌تواند با نمایش مسیر جمع‌آوری آب باران، باغ‌های باران، آبراهه‌های شهری و سامانه‌های مدیریت آب، به افزایش آگاهی عمومی کمک کند. این نگاه با استفاده صرفاً نمایشی از آب تفاوت دارد.
پنجم؛ پیوند طراحی با بهره‌برداری. هیچ سامانه آب‌محوری بدون برنامه مشخص برای نگهداری، پایش، کنترل کیفیت، تعمیرات و تأمین هزینه‌ها پایدار نخواهد بود.
 
ساختمان؛ از مصرف‌کننده صرف تا بخشی از چرخه مدیریت آب
 
تحول اساسی در معماری آینده، زمانی رخ می‌دهد که ساختمان دیگر تنها نقطه پایانی مصرف آب نباشد. الگوی خطی «ورود آب، مصرف و خروج» باید به الگویی چرخشی نزدیک شود؛ الگویی که در آن کاهش مصرف، کنترل اتلاف، جمع‌آوری جریان‌های قابل بازچرخانی، تصفیه و استفاده مجدد، بخشی از طراحی ساختمان باشند.
 
در چنین نگاهی، معماری آب‌محور به معنای افزودن چند تجهیزات جدید به یک ساختمان نیست. مسئله از همان مرحله طراحی آغاز می‌شود: انتخاب تجهیزات کم‌مصرف، کاهش نشتی و مصرف بی‌هدف، جداسازی جریان‌های مناسب برای بازچرخانی، پیش‌بینی امکان تصفیه و فراهم‌کردن زمینه استفاده مجدد از آب.
نقطه تحول دقیقاً همین‌جاست؛ ساختمان از یک «مصرف‌کننده صرف» به بخشی از چرخه مدیریت و بازاستفاده از آب تبدیل می‌شود.
 
گذشته را تکرار نکنیم؛ از آن یاد بگیریم
 
نباید معماری گذشته را به‌طور مطلق پایدار و معماری امروز را ناکارآمد تصور کرد. معماری سنتی نیز محدودیت‌هایی از جمله ظرفیت جمعیتی پایین‌تر، دشواری کنترل آلودگی، آسیب‌پذیری در برابر خشکسالی‌های طولانی و ناتوانی در پاسخ‌گویی به همه نیازهای شهر مدرن داشت.
بنابراین، مسئله انتخاب میان «گذشته خوب» و «امروز بد» نیست.
 
معماری امروز به فناوری، سطح بالاتر خدمات بهداشتی و زیرساخت‌های پیچیده نیاز دارد، اما در عین حال نباید درس‌های مهم گذشته را فراموش کند: احترام به محدودیت منابع، سازگاری با اقلیم، کاهش تقاضا پیش از افزایش عرضه، پیوند میان طراحی و بهره‌برداری و درک آب به‌عنوان بخشی از نظام زندگی و نه صرفاً یک جریان دائمی در شبکه لوله‌کشی.
 
معماری آینده زمانی موفق خواهد بود که میان زیبایی، کارکرد و مسئولیت تعادل برقرار کند. ساختمان‌ها و شهرهای آینده باید علاوه بر تأمین نیازهای انسان، نسبت به منابعی که از آن‌ها استفاده می‌کنند نیز پاسخ‌گو باشند.
 
آب در این میان، تنها یک موضوع تأسیساتی نیست؛ آب بخشی از آینده معماری و شهرسازی است. هرچه این واقعیت زودتر در مرحله تصمیم‌گیری، مکان‌یابی، طراحی و بهره‌برداری پذیرفته شود، امکان ساخت شهرها و ساختمان‌هایی سازگارتر، تاب‌آورتر و مسئولانه‌تر فراهم خواهد شد.
آینده معماری، تنها در ساخت بناهای زیباتر خلاصه نمی‌شود؛ آینده در طراحی فضاهایی است که بهتر مصرف می‌کنند، کم‌تر هدر می‌دهند و مسئولانه‌تر با چرخه آب همکاری می‌کنند.

لینک کوتاه
شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور

اخبار مرتبط