به گزارش نسیم اقتصاد، ظرفیت تولید روزانه بیش از یک‌میلیارد مترمکعبی گاز بر اثر خسارت‌های ناشی از جنگ با کاهش 230 میلیون مترمکعبی روبه‌رو خواهد بود و این محدودیت، بخش‌هایی مثل نیروگاه‌ها و صنایع را بیش از سال‌های گذشته درگیر کمبود  می‌کند. 

برپایه گزارش‌ها، به‌طور میانگین روزانه حدود 270 میلیون مترمکعب گاز توسط صنایع کشور مصرف می‌شود و نیروگاه‌ها با حدود 240 میلیون مترمکعب و بخش خانگی با حدود 220 میلیون مترمکعب در سال در رتبه‌های بعدی مصرف قرار دارند. هرچند این میزان در ماه‌های سرد سال تغییر می‌کند و افزایش مصرف بخش خانگی سبب می‌شود بخش عمده نیاز صنایع و نیروگاه‌ها در شبکه‌های توزیع گاز خانگی تزریق شود.

در میان صنایع بزرگ کشور، صنعت فولاد یکی از بزرگ‌ترین مصرف‌کنندگان گاز طبیعی است. بیش از 90 درصد فولاد ایران از طریق روش احیای مستقیم تولید می‌شود؛ روشی که وابستگی زیادی به گاز طبیعی دارد. برخورداری ایران از ذخایر عظیم گازی سبب شد در دهه‌های گذشته توسعه این شیوه تولید؛ توجیه اقتصادی قابل قبولی داشته باشد. بااین‌حال، عواملی مانند تحریم‌ها، کاهش توسعه میدان‌های گازی، افت توان تولید و قیمت‌گذاری نامناسب انرژی که انگیزه سرمایه‌گذاری بخش خصوصی را کاهش داده است، سبب شد دسترسی به این مزیت نسبی به‌تدریج محدود شود.

هر سال با اوج‌گیری مصرف گاز در بخش‌های خانگی و تجاری، بحث صرفه‌جویی خانوارها یا محدودشدن گاز صنایع دوباره در مرکز توجه قرار می‌گیرد. اما کمتر به این پرسش اساسی پرداخته می‌شود که آیا الگوی مصرف گاز در صنایع و سیاست‌های حاکم بر توسعه صنایع انرژی‌بر همچنان با واقعیت‌های امروز اقتصاد و انرژی کشور سازگار است یا خیر.

سیاست‌گذاری در صنعت فولاد میراث دوره‌ای است که کشور با مازاد قابل توجه گاز طبیعی روبه‌رو بود و تولید فولاد از طریق روش‌های گازمحور مزیت اقتصادی آشکاری داشت. اما شرایط امروز با گذشته تفاوت اساسی پیدا کرده است؛ منابع گازی کشور با محدودیت‌های بیشتری روبه‌رو هستند و هزینه تأمین انرژی افزایش یافته است. با وجود این تغییرات، سیاست‌های توسعه صنعت فولاد و تکیه گسترده بر روش‌های پرمصرف گازی به‎‌طور تقریبی بدون تغییر باقی مانده‌اند؛ موضوعی که می‌تواند در سال‌های آینده چالش‌های جدی‌تری برای امنیت انرژی و تولید صنعتی کشور ایجاد کند.

 امسال شرایط از سال‌های قبل نیز وخیم‌تر است. به‌واسطه آسیب‌هایی ناشی از جنگ تحمیلی سوم به برخی از تأسیسات و زیرساخت‌های صنعت نفت، ظرفیت تولید گاز کاهش یافته است و این افت تولید در سیمای صنایع و نیروگاه‌ها تصویر خود را نمایان می‌کند. اگر تا امروز به دلیل کم‌بودن مصرف در بخش خانگی این افت تولید محسوس نبوده، اما  با سردشدن هوا، به‌تدریج کمبودها رخ می‌نمایاند.

یک مسیر برای رفع این ناترازی، افزایش ظرفیت تولید است. اما این راهکار که همیشه به‌عنوان نخستین راه‌حل به ذهن سیاست‌گذاران می‌رسد، کشور را در معرض آسیب‌های جدی قرار می‌دهد. درواقع هرگونه تهدید منابع گازی از سوی دشمن، دیگر صنایع و مصرف‌کنندگان گاز کشور را متأثر می‌کند و به‌واسطه کاهش دسترسی به این سوخت، رشد اقتصاد و تورم کشور نیز وضعیت بحرانی پیدا می‌کند.

راهکار دوم که برنامه‌ریزی برای آن زمان‌برتر و سخت‌تر است، راهی است که بسیاری از کشورهای جهان آن را پیموده‌اند و از وابستگی صنایع خود به گاز کم کرده‌اند. راهی که ریسک تولید در کشورشان را در بلندمدت کاهش داده است. امروز تقریبا 71.5 درصد فولاد خام جهان با استفاده از روش کوره بلند تولید می‌شود. روشی که مبتنی بر استفاده از زغال‌سنگ است و مصرف انرژی را نسبت به روش احیای مستقیم تا چهار برابر کاهش می‌دهد. 

بزرگ‌ترین تولیدکننده فولاد اسفنجی جهان در معرض تهدید

ایران در تولید آهن اسفنجی، بی‌رقیب است و نام کشور ما در صدر لیست بزرگ‌ترین تولیدکننده قرار گرفته است. در تولید فولاد هم جزو بزرگ‌ترین‌ها هستیم و رتبه 10 در این گروه تولیدی را از آن خود کرده‌ایم. درآمدهای غیرنفتی هم به این بخش وابستگی زیادی دارد و تقریباً حدود 18 درصد از درآمدهای غیرنفتی کشور از محل صادرات این محصولات به دست می‌آید.

اما این محصولات کم‌رقیب، اگر گاز نباشد در معرض تهدید است. زنجیره فولاد کشور حدود 5 درصد گاز تولیدشده در سال را مصرف می‌کند و عمده تولیدات خود را با استفاده از این سوخت به بازارها عرضه می‌کند. 

فراوانی منابع گاز طبیعی در کشور در دهه‌های گذشته سبب شده است صنعت فولاد به‌طور گسترده به استفاده از گاز طبیعی متکی شود. براساس آخرین آمار منتشرشده مربوط به سال 1402، حدود 90.14 درصد محصولات میانی فولاد کشور از طریق روش‌های مبتنی بر گاز طبیعی تولید شده‌اند. درمقابل، تنها 9.86 درصد از این محصولات با روش کوره بلند و استفاده از زغال‌سنگ تولید می‌شود که در شرکت ذوب‌آهن اصفهان و مجتمع فولاد زرند ایرانیان متمرکز است.

این در حالی است که مدیریت مصرف گاز به یکی از مهم‌ترین اولویت‌های شرکت ملی گاز و سیاست‌گذاران حوزه انرژی تبدیل شده است. بخش قابل توجهی از این برنامه‌ها نیز بر کنترل و بهینه‌سازی مصرف در صنایع متمرکز است. بااین‌حال، صنعت فولاد همچنان یکی از بزرگ‌ترین مصرف‌کنندگان گاز کشور به شمار می‌رود و روند فعالیت آن نشان می‌دهد که هنوز تغییر محسوسی در الگوی مصرف انرژی این صنعت متناسب با شرایط جدید عرضه گاز ایجاد نشده است.

کاهش تولید فولاد به‌موازات افت تولید گاز

امسال بر اثر خسارت‌های ناشی از جنگ تحمیلی سوم، بخش قابل توجهی از ظرفیت تولید گاز از بین رفت و این به معنای کاهش تزریق منابع گازی به صنایع خواهد بود. اما امسال صنایع فولاد هم همانند صنعت نفت مورد حمله دشمن قرار گرفت و حدوداً یک‌سوم از ظرفیت تولید فولاد هم از دست رفته است. پیش از جنگ اخیر واحدهای فولاد کشور درمجموع حدود 31 میلیون و 400 هزار  تن فولاد تولید می کردند. این مقدار تولید افزون‌بر تأمین نیاز داخل، امکان صادرات 2 میلیون تن اسلب را نیز فراهم می‌کرد. طبق برآوردهای اولیه، در حال حاضر خسارت‌های ایجادشده توان تولید حدود 4 میلیون تن از این محصول را کاهش داده است. 

براساس آمارهای اعلام شده از سوی انجمن تولیدکنندگان فولاد ایران، در سال 1403 حدود 11 میلیون و 233 هزار تن اسلب تولید شده و تولید ورق گرم نیز به 9 میلیون و 157 هزار تن رسیده است.

آخرین آمار اعلام‌شده برای سال 1404 نشان می‌دهد که تولید اسلب در این سال  12 میلیون و 378 هزار تن و تولید ورق گرم 9 میلیون و 123 هزار تن بوده است. طبق برآورد اولیه از خسارت‌های وارده به این صنعت، در سال جاری با افت 35 درصدی تولید اسلب روبه‌رو خواهیم بود.

بااین‌حال با توجه به سهم 5 درصدی فولاد از مجموع مصرف گاز در کشور، افت تولید فولاد، نقش تعیین‌کننده‌ای در میزان مصرف گاز در سال ندارد.

مجوزهای تولید به روش احیا مستقیم همچنان افزایش می یابد

با اینکه در سال‌های گذشته ناترازی گاز باعث شده است گاز صنایع و بخش فولاد در ماه‌های سرد سال قطع شود، اما همچنان کفه ترازوی مجوزهای صادرشده به نفع تولید با استفاده از روش احیای مستقیم سنگینی می‌کند. در بین محصولات فولادی، آهن اسفنجی بزرگ‌ترین مصرف‌کننده گاز است، همان محصولی که ایران در تولیدش بزرگ‌ترین جهان است. با اینکه انتظار می‌رفت، شرایط ناترازی گاز، سیاست‌ها را به‌سمت روش‌های تولید با اتکا به زغال‌سنگ هدایت کند، اما براساس آمار اعلامی وزارت صنعت، معدن و تجارت مجوزهای تولید آهن اسفنجی با تکیه بر روش احیای مستقیم، صادر شده است. طبق تحقیقی که پیش از جنگ اخیر انجام شده بود، ظرفیت تولید این محصول با توجه به کسری گاز تا سال 1410، نمی‌تواند بیشتر از 40 میلیون تن افزایش یابد. بر این اساس، مجموع تولید آهن اسفنجی تا پایان سال 1404، 53 میلیون تن و تا پایان سال 1410، 80 میلیون تن تخمین زده شده بود.

سال 1402 مصرف سالانه گاز در بخش فولاد 14 میلیارد و 300 میلیون مترمکعب اعلام شده بود که از این میزان 10 میلیارد مترمکعب فقط مصرف بخش آهن اسفنجی بوده است. جالب اینکه در همان سال حدود 50 میلیارد مترمکعب کسری تولید و مصرف داشتیم.

ناترازی‌ها هر سال باعث قطع گاز صنایع می‌شود و در این بین تولید آهن اسفنجی که نیاز زیادی به گاز دارد و همچنین محصولات میانی فولاد به دلیل آنکه از آهن اسفنجی به‌عنوان مواد اولیه استفاده می‌کند، کاهش می‌یابد. آماری که از تأثیر قطع گاز در این صنعت منتشر شده است نشان می‌دهد تولید فولاد میانی 3 میلیون و 500 هزار تن و آهن اسفنجی یک‌میلیون و 500 هزار تن فقط در 2 ماه دی و بهمن کاهش داشته است.

سال 1384 که هنوز تأثیر تحریم‌ها در بخش گاز، جدی گرفته نشده بود، وزارت صنایع و معادن وقت در سند چشم انداز 1404 پیش‌بینی کرده بود که تولید فولاد به 3.5 درصد تولید جهانی یعنی 55 میلیون تن و صادرات به 4 درصد صادرات جهانی یعنی 20 میلیون تن برسد. در سال‌های گذشته اما ناترازی گاز به توقف تولید فولاد در مقاطعی از سال که برودت هوا بالا رفته بود منجر شد و تولید تحت‌تأثیر قرار گرفت. بااین‌حال، یعنی با وجود علم مسئولان وقت به مسئله کمبود گاز، باز هم در برنامه هفتم، پیشرفت رشد تولید با تکیه بر گاز پیش‌بینی شد. به‌طوری که در ماده 47 این قانون آمده، تولید سالانه شمش فولاد به 45، مقاطع طویل به 41 و مقاطع تخت به 18 میلیون و 300 هزار تن برسد. البته این نکته را هم باید یادآوری کرد که اهدافی که در برنامه‌های توسعه کشور آمده، نسبت به اهداف قیدشده در سند راهبرد توسعه صنعتی کشور کاهش داشته که عمده دلیل آن هم محدودیت‌های مواد اولیه و انرژی ست.

مصرف گاز صنعت فولاد هر سال افزایش می یابد  

با توجه به اینکه مصرف گاز در صنعت فولاد، میزان قابل توجهی است و کشور در شرایط ناترازی گاز، ناگزیر به عدم تأمین آن است، به نظر می رسد بهتر آن است که مدیران صنعتی کشور، وضعیت مجوزهای صادرشده برای افزایش تولید این محصولات را بازبینی کنند.

تمام هم‌وغم شرکت ملی گاز ایران در تمام زمینه‌ها این شده  که مصرف گاز را مدیریت کند و یک بخش از این موضوع به صنایع برمی‌گردد. در این بین می‌توان به صنعت فولاد اشاره کرد که بدون هیچ توجیهی نسبت به آن راه خود را طی می‌کند و در این مسیر یاری‌رسان نیست.