به گزارش نسیم اقتصاد به نقل از ایسنا، داستان «شیر مدارس» در ایران تازه نیست؛ طرحی که بیش از دو دهه پیش با هدف بهبود تغذیه دانش‌آموزان و ترویج مصرف شیر آغاز شد و در سال‌های بعد میلیون‌ها دانش‌آموز را تحت پوشش قرار داد، بارها به دلیل مشکلات اعتباری و اجرایی متوقف یا محدود شد. حالا در آستانه سال تحصیلی 1405-1406، وزارت آموزش‌وپرورش از اختصاص حدود 15 همت اعتبار و برنامه‌ریزی برای توزیع شیر میان بیش از 8 میلیون دانش‌آموز ابتدایی مدارس دولتی خبر می‌دهد؛ اما صنعت لبنیات می‌گوید هنوز حجم سفارش، تعداد نوبت‌های توزیع و حتی سازوکار انتخاب تولیدکنندگان مشخص نشده است.

طرح توزیع شیر رایگان در مدارس در سال 1379 به صورت آزمایشی آغاز شد. در نخستین مرحله حدود 420 هزار دانش‌آموز تحت پوشش قرار گرفتند و از سال 1380 اجرای رسمی آن با پوشش حدود یک میلیون و 200 هزار دانش‌آموز دنبال شد. در سال‌های بعد دامنه طرح گسترش یافت و در مقاطعی میلیون‌ها دانش‌آموز در سراسر کشور شیر رایگان دریافت کردند.

الگوی شناخته‌شده این طرح، توزیع بسته‌های 200 سی‌سی شیر در چندین نوبت طی سال تحصیلی بود و در برخی دوره‌ها تعداد نوبت‌های پیش‌بینی‌شده به حدود 70 نوبت می‌رسید. با این حال، اجرای طرح همواره به بودجه، نحوه تخصیص اعتبارات و همکاری صنعت لبنیات وابسته بوده؛ سه عاملی که در سال‌های مختلف موجب تغییر دامنه پوشش و تعداد دفعات توزیع شده‌اند.

مشکلات اعتباری سرانجام در سال 1396 به توقف توزیع سراسری شیر مدارس انجامید. پس از آن، اجرای طرح برای چند سال متوقف ماند یا به شکل محدود در برخی مناطق ادامه پیدا کرد. این وقفه تا سال 1402 ادامه داشت؛ زمانی که دولت سیزدهم تصمیم گرفت توزیع شیر رایگان را برای دانش‌آموزان دوره ابتدایی مدارس دولتی دوباره احیا کند.

برای برنامه احیاشده نیز توزیع دو نوبت شیر در هفته و در مجموع حدود 70 نوبت در سال تحصیلی پیش‌بینی شده بود، هرچند آغاز توزیع در همه نقاط کشور همزمان با اول مهر محقق نشد و در برخی استان‌ها با تأخیر همراه بود.

15 همت برای شیر مدارس

در سال تحصیلی 1404-1405 نیز شیر مدارس در برنامه آموزش‌وپرورش قرار داشت. براساس اعلام مسئولان این وزارتخانه، حدود 5 هزار و 800 میلیارد تومان اعتبار برای این بخش در نظر گرفته شده بود که بخشی از آن به دلیل تعطیلی مدارس در شرایط جنگ امکان هزینه‌کرد پیدا نکرد.

اکنون برای سال تحصیلی 1405-1406 رقم بودجه افزایش قابل توجهی داشته است. حسین اسداللهی - دبیر کمیته شیر مدارس وزارت آموزش‌وپرورش - در گفت‌وگو با ایسنا اعلام کرده حدود 15 همت برای «طرح تغذیه رایگان شیر» اختصاص یافته و اعتبار آن نیز از اردیبهشت‌ماه ابلاغ شده است. هدف وزارتخانه این است که طرح از مهرماه آغاز شود و تمام دانش‌آموزان مدارس ابتدایی دولتی ــ جمعیتی بیش از 8 میلیون نفر ــ زیر پوشش قرار گیرند.

با این حال، یکی از مهم‌ترین جزئیات اجرایی هنوز مشخص نیست؛ اینکه هر دانش‌آموز در طول سال تحصیلی چند نوبت شیر دریافت خواهد کرد. دبیر کمیته شیر مدارس گفته است: تعداد نوبت‌های توزیع به میزان تأمین و اجرای طرح بستگی دارد.

همزمان، نوسانات بازار نیز یکی از چالش‌های پیش‌روی تولیدکنندگان عنوان شده است. به گفته اسداللهی، شرکت‌های لبنی در تامین شیر خام و تولید با مشکلاتی مواجه‌اند و در صورت کمبود شیر یا عدم تامین آن برای سال تحصیلی جاری، اقلامی مانند نان غنی‌شده در اختیار دانش‌آموزان قرار خواهد گرفت.

صنعت لبنیات: هنوز عددی به ما اعلام نشده است

در سوی دیگر ماجرا، تولیدکنندگان لبنی می‌گویند هنوز اطلاعات لازم برای برنامه‌ریزی تولید به آنها اعلام نشده است. محمد فربد - سخنگوی انجمن صنایع لبنی - در گفت‌وگو با ایسنا،  گفت: وزارت آموزش‌وپرورش تاکنون تماس مؤثری با تولیدکنندگان و انجمن صنایع لبنی درباره تعداد نوبت‌های توزیع و حجم شیر مورد نیاز نداشته است. این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که تبدیل بودجه مصوب به پاکت شیر در مدارس، نیازمند تعیین مجموعه‌ای از متغیرهای اجرایی است؛ از حجم سفارش و تعداد دفعات تحویل گرفته تا انتخاب شرکت‌های تولیدکننده، قیمت‌گذاری، انعقاد قرارداد و تأمین مواد بسته‌بندی.

فربد همچنین اظهار کرد: تاکنون روشی برای انتخاب واحدهای متقاضی تامین شیر مدارس در نظر گرفته نشده و فرآیند انتخاب شرکت‌های لبنی نیز آغاز نشده، اقدام مشخصی نیز از سوی وزارت آموزش‌وپرورش برای هماهنگی با صنعت صورت نگرفته است.

در چنین شرایطی، هدف اعلام‌شده برای آغاز طرح از مهرماه با یک پرسش اجرایی روبه‌روست: آیا صنعت فرصت کافی برای تولید و توزیع سراسری شیر مدارس خواهد داشت؟

سخنگوی انجمن صنایع لبنی معتقد است: آغاز توزیع از مهر همچنان امکان‌پذیر است؛ مشروط بر اینکه برای شروع، از پاکت‌های موجود شرکت‌ها استفاده شود.

مسئله، ظرفیت تولید نیست

همزمان با این ابهام‌های اجرایی، سخنان دبیر کمیته شیر مدارس درباره احتمال استفاده از اقلام جایگزین نیز مورد توجه قرار گرفته است. اسداللهی گفته است: در صورت کمبود شیر یا عدم امکان تامین آن برای سال تحصیلی جاری، اقلامی مانند نان غنی‌شده می‌تواند در اختیار دانش‌آموزان قرار گیرد تا بخشی از کالری و ویتامین مورد نیاز سبد غذایی آنها تامین شود.

وی همچنین نوسانات بازار را یکی از چالش‌های شرکت‌های لبنی در تامین شیر خام و تولید دانسته و تاخیر در تخصیص اعتبارات در دوره‌های گذشته را نیز از عوامل فشار بر تولیدکنندگان عنوان کرده است.

با این حال، صنعت لبنیات در شرایط فعلی از کمبود ظرفیت برای اجرای طرح سخن نمی‌گوید. فربد در پاسخ به این پرسش که آیا امکان تامین شیر مورد نیاز مدارس وجود دارد، تاکید می‌کند: در صورت آغاز مذاکرات با انجمن و کارخانه‌های لبنی، صنعت برای تامین نیاز وزارت آموزش‌وپرورش مشکلی ندارد. تا زمانی که قیمت رسمی شیر خام و هزینه ملزومات بسته‌بندی تغییر نکند، چالشی برای تأمین شیر مدارس متصور نیست.

بنابراین، دست‌کم براساس ارزیابی فعلی انجمن صنایع لبنی، مسئله اصلی کمبود ظرفیت تولید نیست؛ بلکه تعیین تکلیف سازوکار اجرایی و آغاز هماهنگی میان سفارش‌دهنده و تولیدکنندگان است.

بودجه‌ای که باید به قرارداد برسد

تجربه بیش از دو دهه اجرای طرح شیر مدارس نشان می‌دهد تصویب بودجه به‌تنهایی تضمین‌کننده رسیدن شیر به دست دانش‌آموزان نیست. این طرح در سال‌های گذشته بارها تحت تاثیر تاخیر در تخصیص منابع، مشکلات قیمت‌گذاری، بدهی به تولیدکنندگان و تأخیر در آغاز توزیع قرار گرفته است.

امسال اما یک تفاوت مهم وجود دارد: وزارت آموزش‌وپرورش می‌گوید اعتبار طرح از اردیبهشت‌ماه ابلاغ شده و رقم پیش‌بینی‌شده نیز به حدود 15 همت رسیده است؛ رقمی به مراتب بالاتر از اعتبار سال گذشته. در مقابل، صنعت لبنیات در آستانه آغاز سال تحصیلی می‌گوید هنوز حجم سفارش، تعداد نوبت‌های توزیع و سازوکار انتخاب تولیدکنندگان مشخص نشده و مذاکره مؤثری نیز با انجمن انجام نشده است.

از این رو، مسئله شیر مدارس در آستانه مهر 1405 بیش از آنکه به توان تولید صنعت گره خورده باشد، به سرعت تصمیم‌گیری و هماهنگی اجرایی وابسته است. آموزش‌وپرورش از پوشش بیش از 8 میلیون دانش‌آموز و آغاز طرح از مهر سخن می‌گوید و صنعت نیز اعلام می‌کند توان تامین این نیاز را دارد؛ اما حلقه مفقوده فعلاً قراردادی است که این دو آمادگی را به یکدیگر متصل کند. کمتر از 15 روز مانده به بازگشایی مدارس، تولیدکنندگان هنوز منتظرند بدانند چه میزان شیر، در چند نوبت و با چه سازوکاری باید تولید کنند.

بنابراین پاسخ به این پرسش که «شیر مدارس از مهر توزیع می‌شود یا خیر؟» فعلاً نه در ظرفیت کارخانه‌های لبنی، بلکه در فاصله میان یک اعتبار ابلاغ‌شده و قراردادهایی قرار دارد که هنوز منعقد نشده‌اند.