به گزارش نسیم اقتصاد به نقل از دنیای اقتصاد، شش سال از یکی از روزهای تاریخی بورس تهران می‌گذرد؛ نکته قابل‌توجه آنکه شاخص کل هم در 19مرداد1399 و هم در 19مرداد امسال، در اوج تاریخی خود قرار داشته است. این نماگر در فاصله میان این دو قله، بازدهی 172درصدی را ثبت کرده است.

از اوج 99 تا اوج 1405
شش سال از یکی از مهم‌ترین بزنگاه‌های تاریخ بورس تهران گذشته است؛ روزهایی که بازار سهام در اوج رونق، رکوردهایی کم‌سابقه ثبت می‌کرد و همزمان نشانه‌های هشدار در گوشه ‌و کنار معاملات دیده می‌شد. در 19 مرداد 1399، شاخص کل در محدوده 2‌میلیون و 78 هزار واحد قرار داشت و بازدهی آن از ابتدای سال به حدود 305 درصد رسیده بود. تنها یک روز بعد، ورق بازار برگشت و دوره‌ای آغاز شد که پیامدهای آن تا سال‌ها بر رفتار معامله‌گران و نگاه عمومی به بورس سایه انداخت.
 
 

رونق بی‌سابقه در چهار ماه نخست
رشد بازار سهام در سال 1399 از مدت‌ها قبل آغاز شده بود. از نیمه دوم سال 1398، ورود نقدینگی و افزایش تقاضا شتاب گرفت و بخش بزرگی از نمادها در مسیر صعودی قرار گرفتند. در فاصله اسفند 1397 تا تیر 1399، بورس تهران در 16 ماه از 17 ماه بازدهی مثبت ثبت کرد و تنها آبان 1398 با افت 1.1 درصدی همراه شد. این روند در بهار 1399 به اوج رسید؛ شاخص کل در این فصل 148 درصد رشد کرد و در تیرماه نیز با جهش 51 درصدی، رکوردی تاریخی برجای گذاشت. در چنین فضایی، نگرانی از جاماندن از بازار به یکی از محرک‌های اصلی رفتار سرمایه‌گذاران تبدیل شده بود. صف‌های خرید، رشد مداوم قیمت‌ها و ورود سرمایه‌گذاران تازه‌وارد، این تصور را تقویت می‌کرد که روند صعودی می‌تواند ادامه‌دار باشد. با این حال، همزمان فاصله قیمت بسیاری از سهم‌ها با ارزش‌های بنیادی افزایش یافته بود و نشانه‌های شکل‌گیری حباب قیمتی بیش از گذشته به چشم می‌آمد.
 
 رکوردهایی که ماندگار شدند
رونق سال 1399 تنها به رشد شاخص محدود نبود. در 23 اردیبهشت همان سال، ارزش روزانه معاملات سهام از منظر دلاری به حدود یک‌میلیارد و 451‌میلیون دلار رسید؛ رکوردی که تاکنون تکرار نشده است. همچنین از ابتدای سال تا 19 مرداد، حدود 114 همت پول حقیقی‌ها وارد معاملات سهام شد. ارزش دلاری بازار نیز در 20 مرداد به حدود 433‌میلیارد دلار رسید؛ سطحی که همچنان رکورد تاریخی بازار محسوب می‌شود. اما همین اعداد، سوی دیگر رونق را نیز نشان می‌دادند. سرعت رشد قیمت‌ها به اندازه‌ای بالا رفته بود که بسیاری از معیارهای ارزش‌گذاری و سنجه‌های آماری بازار از میانگین‌های بلندمدت خود فاصله گرفته بودند. به همین دلیل، بازار در برابر یک شوک منفی، ظرفیت بالایی برای اصلاح داشت.
 
 آغاز سقوط بازار
صبح 20 مرداد، شاخص کل در مقطعی تا محدوده 2‌میلیون و 103 هزار واحد پیش رفت، اما از همان روز مسیر معاملات تغییر کرد. موج فروش شکل گرفت و در پنج روز معاملاتی متوالی، شاخص کل به محدوده میانی کانال یک‌میلیون و 800 هزار واحد عقب نشست. با این حال، اصلاح به یک افت کوتاه‌مدت محدود نشد و روند نزولی ماه‌ها ادامه یافت. در نهایت شاخص کل در سوم خرداد 1400 به حدود یک‌میلیون و 95 هزار واحد رسید؛ یعنی بیش از 47 درصد پایین‌تر از اوج تاریخی مرداد 1399. در بسیاری از نمادها نیز افت قیمت بسیار شدیدتر بود و برخی سهم‌ها بیش از 80 درصد از ارزش خود را نسبت به سقف تاریخی از دست دادند. بازار سهام سرانجام در فروردین 1402، پس از حدود 31 ماه، توانست دوباره از سقف مرداد 1399 عبور کند.
 
 چرایی ترکیدن حباب
در کنار رشد بیش از اندازه قیمت‌ها، تحولات نرخ بهره نیز در شکل‌گیری و سپس تشدید این روند نقش داشت. شیوع کرونا و کاهش فعالیت اقتصادی در زمستان 1398، تقاضا برای تسهیلات بانکی را کاهش داد و نرخ بهره بین‌بانکی برای مدتی به سطوح بسیار پایین، حتی حدود 8 درصد، رسید. کاهش نرخ سود سپرده‌ها تا محدوده 15 درصد نیز جذابیت دارایی‌های مالی را افزایش داد و زمینه را برای ورود نقدینگی به بازار سهام فراهم کرد. در ادامه، افزایش نرخ بهره به عاملی منفی برای ارزش‌گذاری سهام تبدیل شد. تغییر جهت سیاست پولی، در بازاری که قیمت‌ها از ارزش‌های بنیادی فاصله زیادی گرفته بودند، فشار فروش را تشدید کرد. اختلاف میان وزارتخانه‌ها درباره عرضه صندوق پالایش یکم نیز از نگاه فعالان بازار، پیام نامطمئنی درباره تداوم حمایت دولت ارسال کرد و به تشدید بی‌اعتمادی انجامید.
 
این تجربه نشان داد ورود گسترده سرمایه‌گذاران تازه‌وارد، بدون آموزش و تحلیل، می‌تواند ریسک تصمیم‌های هیجانی را در دوره‌های صعودی و نزولی افزایش دهد. 6 سال بعد، مقایسه اعداد تصویری متفاوت ارائه می‌دهد. شاخص کل در پایان معاملات روز گذشته در سطح 5‌میلیون و 654 هزار واحد ایستاد؛ سطحی که همزمان اوج کنونی این نماگر نیز محسوب می‌شود. بنابراین شاخص نسبت به اوج سال 1399 حدود 172 درصد رشد کرده است. در همین فاصله، دلار آزاد حدود 741 درصد افزایش یافته است. این مقایسه نشان می‌دهد اگرچه بورس تهران پس از سقوط سال 1399 دوباره مسیر صعودی را طی کرده، اما در افق 6 ساله، رشد آن از تورم عمومی و برخی بازارهای موازی عقب مانده است. تجربه مرداد 1399 نیز همچنان یادآور این واقعیت است که رشد سریع قیمت‌ها، بدون پشتوانه متناسب بنیادی، می‌تواند فاصله میان رونق و ریزش را بسیار کوتاه کند.